Hakkari; kültürel ve tarihî bağlamda bugünkünden daha geniş bir alanı, son Hakkari mîri Nurullah Bey zamanında mîrliğin etkin olduğu Çukurca, Yüksekova, Semdinli, Çatak, Başkale [Vanl, Uludere [Sırnak], Beytüşşebap [Sırnak], Zaho [Irak], Amediye [Irak] bölgelerini kapsar ve Cizre Botan [Silopi, Cizre, Eruh, Sırnak], Xerzan [Bitlis], Serhat [Van], Rızaiye [İran], Bahdinan [Irak] bölgeleriyle çevrilidir.
Erken Dönemde Hakkari Adını Sümerlerin Hakkar boyundan aldığı söylenen Hakkari'de, İ.Ö. 2000'li yıllardan itibaren Herkariyan adı verilen özgür aşiretler ...
Hakkari bölgesinin müziklerine yönelik ilk araştırma-derleme çalışmaları-mıza 2001 yılında başladık, ilk derlemelerimizi Hakkari’nin merkezinde, sonraki çalışmalarımızı ise ilçelerinde yapma olanağı bulduk. Ayrıca son göçlerle İstanbul’a gelen bölge insanları ile de birtakım kayıtlar yaptık. Bunların yanı sıra bize ulaşan kişisel arşiv ve koleksiyonlar da, çalışmanın önemli bir bölümünü oluşturdu. Çalışma süreci boyunca bizi yönlendiren ve kitapçıktaki bilgilerin hazırlanmasında büyük pay sahibi olan sözlü kaynaklar da bu arşivin yaratıcılarından oldular.
Derleme yaptığımız dönemde Hakkari’nin köy ve zomalarına ulaşmak güçtü. 3 Çünkü buralarda yaşayan insanların çoğu, köy boşaltmaları nedeniyle, ya Hakkari’nin merkezine ve ilçelerine ya da başka illere göç etmişti ve bu mekanlar büyük oranda insansızlaştırılmıştı. Doğdukları toprakları terk etmek zorunda kalan bu insanların şehirde müziklerini icra edebilecekleri doğal ortamlar azalmıştı. Bu durum derleme yapma koşullarını güçleştirdi. Özellikle divan ortamlarının azalması, bir çok destanı ve şarkıyı hafızalarında saklı tutan ses ustalarının bu müzikleri düzenli olarak icra edememelerine, dolayısıyla da bu şarkıların unutulmasına yol açmış. Geleneksel danslara sadece insan sesinin eşlik ettiği düğünlerin yerini, orkestralı düğünlerin almaya başlaması da bu duruma eklenince müzikal hafızalar iyice zayıflamış. Hatta bu nedenle, elimizdeki düğün şarkısı örnekleri doğal düğün ortamlarında değil, evlerde yapılmış kayıtlardır. Arşiv repertuarı hazırlanırken form ve makam çeşitliliği, söyleyiş üsluplarındaki farklılıklar gözetilmekle beraber, ninniler, üzüm ezme şarkıları ve kadın ortamlarında söylenen bazı müzikal formların örneklerine ulaşılamadı. Yine bu arşivde yer alamayan ve daha çok Ertuşî düğünlerinde icra edilen davul-zurna şarkılarının icracıları olan Mıtrıplar ayrı bir araştırmanın konusudurlar.
Albümdeki şarkıların büyük bir çoğunluğu Bölgedeki en büyük aşiretlerden olan Pinyanişî, Ertuşî ve Goyî aşiretlerine ait kayıtlardır. Hakkari’nin kültürel sınırları içinde saydığımız Beytüşşebap, Şemdinli, Yüksekova ve Başkale’ye ait kayıtlara ulaşamadığımız için bu bölgeler araştırmamız kapsamında yer almadı.
1924 yılına kadar bölgenin en büyük topluluklarından biri olan Nasturiler ise bu tarihten itibaren yaşadıkları yerleri tamamen terk etmek zorunda kalmışlar ve bugün artık Hakkari’de yaşamıyorlar. Bu nedenle müzikal formlarına dair yeterince bilgiye ulaşamadık. Yine de müziklerine ait iki örneğe onlarla beraber yaşamış olan Pinyanişîlerde rastladık. Bu kayıtlardan biri Doğu Süryanice ve Kurmancî diğeri de sadece Doğu Süryanicedir. Ayrıca, 1972-1973 yılında Lübnan’da düzenlenen Asuri Müzik Şenliği’nde, adına ulaşamadığımız Hakkari’li bir Keldani tarafından okunan üç şarkıyı da, birlikte yaşamış olan Kürt ve Asuri halklarının müzikal etkileşimine dair fikir vermesi için arşive eklemeyi uygun bulduk. Cizre’li Dengbêj Fadıl’ın okuduğu iki şarkıya da hem bölgeler arası etkileşimi hem de söz ve ezgi çeşitlemesini örneklemek amacıyla yer verildi.
Albüm kitapçığının içeriği tarihçe, aşiret yapısı, dinî/etnik cemaatler ve gelenek¬sel müzik bölümlerinden oluşmaktadır. Tarihçe bölümünde daha çok tarihsel süreç içinde önemli sayılabilecek dönemeçlere yer vermeye çalıştık. Çünkü bin yıllarla ifade edilen ve farklı etnik/dinî kimliklere sahip halkların yaşadığı bu bölgenin tarihini küçük bir kitapçığa sığdır-mak mümkün olamazdı.
Sosyal/kültürel hayata ve müzikal formlara ilişkin bölümlerde Goyî aşiretine dair bilgiler sınırlı olarak yer alabildi. Bölgeyle ilgili yazılı kaynaklar sınırlı olduğundan, kitapçığın hazırlanma-sında ihtiyaç duyduğumuz bilgilerin ve örneklerin büyük bir kısmını sözlü kaynaklardan edindik.
Bu çalışma, genelde Hakkari geleneksel kültürü, özelde de Hakkari geleneksel 5 müziği konusuna bir giriş niteliğinde tasarlanmıştır. Kapsamlı ve metodolojik bir sürecin ürünü olmaktan ziyade, bölgeye dair yapılacak özenli ve spesifik çalışmalar için fikir ve cesaret verebilecek mütevazı bir adımdır.
Haziran 2004, İstanbul Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu / Müzik Birimi
Giriş
Hakkari; kültürel ve tarihî bağlamda bugünkünden daha geniş bir alanı, son Hakkari mîri Nurullah Bey zamanında mîrliğin etkin olduğu Çukurca, Yüksekova, Semdinli, Çatak, Başkale [Vanl, Uludere [Sırnak], Beytüşşebap [Sırnak], Zaho [Irak], Amediye [Irak] bölgelerini kapsar ve Cizre Botan [Silopi, Cizre, Eruh, Sırnak], Xerzan [Bitlis], Serhat [Van], Rızaiye [İran], Bahdinan [Irak] bölgeleriyle çevrilidir.
Erken Dönemde Hakkari Adını Sümerlerin Hakkar boyundan aldığı söylenen Hakkari'de, İ.Ö. 2000'li yıllardan itibaren Herkariyan adı verilen özgür aşiretler ve bağımsız beylikler dönemi başlar. Bölgenin dağlarla çevrili ve korunaklı olması sayesinde, Herkariyan aşiretleri İ.Ö. 9. yüzyılda Anadolu ve Mezopotamya'ya hükmeden Urartu ve Asur devletlerinin başkentleri Tuşba [Van] ile Ninova [Musul] arasında varlığını sürdürebiliyordu. Urartulardan sonra bölgede güçlenen Medler İ.Ö. 612'de Ninova'yı kuşatarak Asur imparatorluğu'nun egemenliğine son verdiler. Medlerin etkinliğini kıran Persler ise İ.Ö. 331 yılında MakedonyalI İskender'in bu topraklarda büyük bir kültür katliamına neden olan seteri sırasında tarih sahnesinden silindiler. Bölge, Med-Lidya, Pers-Yunan ve Sasani-Bizans savaşlarıyla, yüzyıllar boyunca doğu ve batı menşeli imparatorlukların karşılaşmasına sahne olurken doğu devletlerinde etkili olan çok-tanrılı dinler de güçlerini yitirmeye başlamışlardı.
İslamiyet'in Gölgeye Yerleşmesi Hz. Muhammed'in i.S. 622 yılında Medine'ye göçmesi ile Araplar yeni bir şehir devletinin temelini atarak Bizans ve Sasani güçlerine rakip üçüncü bir kuvvet merkezi olmaya ve Diyarbakır-Urfa bölgesine kadar yayılıp büyük bir şiddet ve asimilasyon politikası uygulamaya başladılar. Herkariyan aşiretlerinin yeni dini benimsemeye başlaması ise 10. yüzyılda Mezopotamya'ya gelip bölgede büyük bir…
Hasan Saltιk
Eyhok: Hakkari Geleneksel Müziği Muzîka Gelêrî ya Hekariyê - Traditional Music of Hakkari
Kalan
Kalan Müzik Eyhok: Hakkari Geleneksel Müziği Muzîka Gelêrî ya Hekariyê Traditional Music of Hakkari English and Kurdish text included Hasan Saltιk
Teşekkürler / spas / thanks to Hasan Saltık ve Kalan Müzik çalışanları, Ihsan Çölemerikli, Enver Özkahraman, Ender Özkahraman, Abdülkadir Kızılkaya, Şeyda Goyan, Melih Duygulu, Alişan Akpınar, İsa Karataş, Erol Dora, Ferit Altınsu, Abdullah Keskin, Amed Gökçen Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu / Müzik Birimi
Eyhok: Hakkari Geleneksel Müziği Muzîka Gelêrî ya Hekariyê - Traditional Music of Hakkari
Proje Danışmanı / Şêwirmendê Projeyê / Advisor Muhsin Kızılkaya
Proje Kadrosu / Amadekar / Prepared by Aytekin G. Ataş [BGST] Bülent Çetin / Neriman Güneş / Serdar Özdinç / Selda Öztürk [BGST] Vedat Yıldırım [BGST]
Yapım / Çêkirin / Produced by Hasan Saltık / Kalan Müzik Editing - Mastering Rıza Okçu
Metin Çevirileri / Veguhertina Tekstan Z Text Translations Türkçe'den Kürtçe’ye / Ji Tirkî Bo Kurdî / Turkish to Kurdish Kawa Nemir / Mazlûm Doğan Türkçe’den İngilizce'ye / Ji Tirkî Bo Îngîlîzî / Turkish to English Bob Beer
Şarkı Sözü Çevirileri / Veguhertina Gotinên Stranan / Translation of Lyrics Kürtçe'den Türkçeye / Ji Kurdî Bo Tirkî Z Kurdish to Turkish Muhsin Kızılkaya Süryanice’den Türkçe’ye / Ji Süryanî Bo Tirkî / Syriac to Turkish Ferit Altınsu Fotoğraflar Wêne / Photographs Enver Özkahraman Grafik Tasarım / Grafîksazî / Graphic Design Ayşegül Özmen Baskı / Çapkirin / Print FRS Matbaacılık Derlemeler / Berhevkirin / Recording Pinyanişî ve Ertuşî Şarkıları / Stranên Pinyanişî û Ertuşî Songs of Pinyanişîs and Ertuşîs Vedat Yıldırım Muhsin Kızılkaya / Serdar Özdinç / Bülent Çetin / Dilşah Özdinç Goyî şarkıları / Stranên Goyî / Songs of Goyîs / Şeyda Goyan / Aytekin G. Ataş Süryani şarkıları / Stranên Süryanî / Songs of Syriacs Yakup Bilge / İsa Karataş
