Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezâlimi
Halil Kemal Türközü
TKAE
Belgelerden meydana gelen bu kitap, ilk olarak 1918 yılında “Islâm Ahâlinin Dûçâr Oldukları Mezâlim Hakkında Vesâike Müstenid Malûmât” adıyla Arap harfleriyle Osmanlıca olarak basılmıştır. Ancak birinci baskısının Ermeniler tarafından para ile piyasadan ve kütüphanelerden toplattınlması üzerine, Osmanlı Genelkurmayında görevli İsmet (İnönü) Bey, 1919 Şubat'ında İstanbul'a gelen Kâzım Karabekir Paşa’nın tavsiyeleriyle kitabın ikinci baskısını (69 resimli) yaptırtmıştır. Aynı yıl, 1919'da anılan kitabın Fransızca tercümesi “Documents Relatifs Aux Atrocites commises par les Armeniens Sur la Population Musulmane" adıyla 73 sayfa (69 resim) halinde "Milli Kongre” yayınları arasında İstanbul’da bastırılmıştır.
“Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezâlimi” adıyla yayına hazırlamış olduğumuz ...
İçindekiler
Önsöz / XI - XII
Giriş / 1-29
I. Bölüm
Erzincan - Erzurum - Bitlis - Trabzon - Giresun Gümüşhane - Ve Çevrelerindeki Ermeni Mezâlimi’ne Ait Türk ve Rus Komutanlıkları Arasında Teâti Edilen Resmi Mektuplar / 33-62
a. Osmanlı Kafkas Orduları Komutanı'nın Rus Kafkas Orduları Başkomutannı General Przevalskiy’e Suşehri'nden gönderdiği 24 Aralık 1917 tarih ve 7312 numaralı mektup / 34-36
b. Osmanlı Kafkas Ordusu Grup Komutanlığı’ndan Rus Kafkas Orduları Komutanı General Odişelidze’ye Suşehri’nden gönderilen 16 Ocak 1918 tarih ve 516 numaralı mektup / 36
c. Rus Kafkas Orduları Başkomutanı General Przevalskiy’den Osmanlı Grup Komutam’na gelen 19 Aralık 1917 (1 Ocak 1918) tarih ve 56057 numaralı mektup / 36-37
d. General Odişelidze’den Kafkas Cephesi Osmanlı Orduları Komutanı’na gelen 10 Ocak 1918 tarih ve 132 numaralı telgraf / 37-38
e. Osmanlı Komutanı’mn General Odişelidze'ye gönderdiği mektup / 38-39
f. Osmanlı Komutanı’mn General Przevalskiy'e yazdığı cevabî mektup / 39-40
g. Kafkas Cephesi Osmanlı Orduları Komutanı tarafından General Przevalskiy ve General Odişelidze’ ye Suşehri’nden yazılan 29 Ocak 1918 tarihli mek¬tup / 41-43
h. Osmanlı Orduları Komutanlığı tarafından Rus Komutam’na Suşehri’nden gönderilen 2 Şubat 1918 tarih ve 815 numaralı mektup / 43-45
ı. Erzincan Askerî Komutanı Albay Morel’in Osmanlı Genel Karargâhı'na ulaştırılmak üzere Refahiye Mütâreke Komisyonu üyesi Yüzbaşı Tchaplikin'e çektiği telefon mesajı / 45-48
i. Osmanlı Ordusu Kurmay Başkanı Ömer Lütfi tarafından Yüzbaşı Tchaplikin'e Suşehri’nden 5 Şubat 1918 günü çekilen telefon mesajı / 48-49
j. Kelkit Mütâreke Komisyonu üyelerinin, Osmanlı birliklerinin Kelkit’i işgal etmeleri için Kelkit’ten 4 Şubat 1918 günü yaptıkları müracaat kararı / 49-50
k. Erzincan Katliâmı’nı yerinde incelemek üzere General Odişelidze'ye çekilen telgrafın 25 Ocak 1918 tarih ve 15147 numara ile gelen cevabı / 50-51
l. Osmanlı Ordusu Komutanlığı tarafından Kelkit’e müfreze gönderildiği hakkında Rus Kafkas Ordusu Komutanı Tuğgeneral Odişelidze’ye Suşehri'nden çekilen 6 Şubat 1918 tarih ve 827 numaralı telgraf ve Odişelidze'den 21 Ocak 1918 (9 Şubat 1918) tarih ve 1519 numara ile gelen cevabî telgraf / 51 -52
m. Erzincan, Bayburt, Trabzon içinde ve çevrelerindeki Ermeni Mezâlimi ile ilgili olarak Rus Kafkas Ordusu Komutanı Tuğgeneral Odişelidze’ye Suşehri’nden 11 Şubat 1918 tarih ve 967 numara ile çekilen telgraf / 53-55
n. Osmanlı Kafkas Orduları Komutam'nın Rus Kafkas Orduları Başkomutanı General Przevalskiy’e Ermeni Mezâlimi’nin devam ettiğini belirten mektubu; Odişelidze’ye 11 Şubat 1918 tarih ve 967 numara ile çekilen telgrafa 31 Ocak 1918 tarih ve 15195 numara ile alınan cevabî telgraf ve Erzurum II. Kale Topçu Alayı Komutanı Yarbay Twerdo Khlebof’un Ermeniler'in "Erzincan Katliâmı” ile ilgili ifadeleri / 55-60
o. General Odişelidze'nin 31 Ocak 1918 tarih ve 15195 numaralı telgrafına ek olarak alınan t Şubat 1918 tarih ve 15201 numaralı telgrafı / 60-62
II. Bolüm
Mütareke Zamanındaki Ermeni Mezâlimine Ait Statios Oğlu Yako’nun Mektubu ve Erzincan Katliamı İle İlgili Raporlar / 63 - 67
a. Statios oğlu Yako’nun 26 Şubat 1918 tarihli mek¬tubu / 63 - 64
b. Erzincan Katliâmı ile ilgili raporlar / 64 - 67
III. Bolüm
Bayburt Katliâmı-Mamahatun, Erzurum Köy Ve Kasabalarında Yapılan Ermeni Mezâlimi / 69-75
a. Bayburt Katliâmı / 69 - 73
b. Mamahatun, Erzurum köy ve kasabalarında yapılan Ermeni Mezâlimi / 73-75
IV. Bolüm
Erzurum’da ve Muş Civarında Yapılan Ermeni Mezâlimi / 77 - 80
V. Bölüm
Kars ili ve Ötesinde Ermeni Mezâlimi / 81-90
a. I. Aksire Dairesi Müfettişi Haraşenko’nun Ahılkelek Mezâlimi ile ilgili raporu / 84-86
b. Ermeni Kolordusu Komutanı General Nazarbekov’ un I. Türk Kolordusu Komutanlığı’na ulaştırılmak üzere Gümrü’deki Müstakil Ermeni Komisyonu Başkanlığı'na yazdığı 27 Haziran 1918 tarih ve 1008 numaralı raporu ve Ermeni Komisyonu'nun Nazarbekov'un mektubuna ek olarak koyduğu 1 Temmuz 1918 tarihli rapor / 86-90
Bibliyografya / 91-98
İndeks / 99-115
Resimler
ÖNSÖZ
Belgelerden meydana gelen bu kitap, ilk olarak 1918 yılında “Islâm Ahâlinin Dûçâr Oldukları Mezâlim Hakkında Vesâike Müstenid Malûmât” adıyla Arap harfleriyle Osmanlıca olarak basılmıştır. Ancak birinci baskısının Ermeniler tarafından para ile piyasadan ve kütüphanelerden toplattınlması üzerine, Osmanlı Genelkurmayında görevli İsmet (İnönü) Bey, 1919 Şubat'ında İstanbul'a gelen Kâzım Karabekir Paşa’nın tavsiyeleriyle kitabın ikinci baskısını (69 resimli) yaptırtmıştır. Aynı yıl, 1919'da anılan kitabın Fransızca tercümesi “Documents Relatifs Aux Atrocites commises par les Armeniens Sur la Population Musulmane" adıyla 73 sayfa (69 resim) halinde "Milli Kongre” yayınları arasında İstanbul’da bastırılmıştır.
“Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle Ermeni Mezâlimi” adıyla yayına hazırlamış olduğumuz bu kitap, 1917 ve 1918 yıllarında, Birinci Dünya Savaşı esnasında Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu ile Kafkasya’da masum Müslüman halka, Türkler'e karşı yapılan Ermeni Mezâlimi'ni, katliâmları hazırlayan failleri, tahrikçileri ve etkin güçleri belgelerle ortaya koymakta ve dış güçler tarafından istismar edilen Ermeniler'in, yaşadıkları çeşitli ülkelerde her yıl 24 Nisan'da “sözde Ermeni Katliâmı” adına yürüttükleri menfi propagandanın iddia edildiği gibi bir ihtifâl (anma töreni) merasimi veya tarziye mi, yoksa gerçekleri örtme yaygarası mı olduğuna cevap teşkil etmektedir. İbretle okunması gereken bu belgeler, adaletin gerçekleşeceğine inanmış bir milletin, Türk Milleti’nin feryadıdır.
Bazı yazarlar tarafından kullanılan bu belgeler kitabının Fransızca baskısının tam tercümesi, Emekli Tümgeneral Ahmet Hulki SARAL’ ın “Ermeni Meselesi" adlı kitabına alınmıştır (s. 447 - 478). Ancak, yaptığımız incelemede, Arap harfleri ile basılan nüshalar arasında olduğu gibi Fransızca tercümesinin de bazı kısımlarının birbirini tutmadığı, yanlış aktarmalar ve okunuşların bulunduğu görülmüştür. Bu sebeple, tarafımızdan her üç nüsha karşılaştırılarak ortak bir metin verilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, "Askerî Tarih Belgeleri Dergisi"nin 81. sayısında yer alan bazı belgelerin de orijinalleri incelenerek baskı hataları düzeltilmiş ve genç kuşakların anlayabileceği bir dille metne tamamen sadık kalınarak sadeleştirme yoluna gidilmiştir. Genel başlıklar altında ayrılan bölümler ve yürütülen not numaraları ile düzensiz olarak basılan kitabın anlaşılır hale gelmesi sağlanmış, notlarda ve “Giriş”in kaleme alınmasında faydalanılan eserler ile geniş bir indeks de kitabın sonuna ilâve edilmiştir.
Bu kitabın hazırlanması sırasında, çalışmalarımı teşvik eden sayın I. Ahmet Küçüksulu ve sayın Şükrü K. Seferoğlu’na şükranlarımı sunmayı görev sayarım.
18 Ağustos 1982
Ankara
Halil Kemal Türközü
Giriş
“Ermeni Meselesi", aslında Ermeniler’in değil, menfaatları Türk toprakları üzerinde çatışan büyük devletlerin, Çarlık Rusyası ile In-giltere'nin meselesi olarak siyasî bir hüviyet ile ortaya çıkarılmıştır. 1877-1878 Savaşı sonunda Osmanlı Devleti’nin Rusya ile imzaladığı Ayastefenos Antlaşmasının 16. maddesi (1) ve Berlin Muahedesi’nin 61. maddesi (2) Ermeniler lehine yapılacak ıslahatlarla ilgilidir (3). Rusya ve Ingiltere'nin gayretleri ile antlaşmalara sıkıştırılan bu mad-deler ile daha önce siyasî alanda görülmeyen bir sun’î mesele yaratıl-mıştır. Ermeniler Türk yönetiminde asırlarca yaşamış, hiç bir hoşnut-suzluk hallerine rastlanılmamıştır. Bu da, dış güçlerin müdahalelerinin geniş çapta etkilediği uyuşmazlığın sun’î olarak çıkarıldığını göster-mektedir.
Konuyu iyi anlayabilmek için Ermenistan adı ve Ermeniler’in men-şei ile başlangıcından Türkiye’nin Millî Mücadele yıllarına (1919-1922) kadar olan uzun süredeki Türk-Ermeni ilişkilerine değinmek faydalı olacaktır.
Armönia adı, tarihte ilk defa, M. Ö. 518 tarihinden kalma Behis- tun yazıtında geçmektedir. Pers Kralı I. Darius anılan yazıtında, Ergani-Elâzιğ ...
(1) Marcel Lâart, La Ouestion Armânienne â la lumiâre des documents. Paris, Augustin Challamel, 1913, s. 27; Nihat Erim. Devletlerarası Hukuku ve Siyasî Tarih Metinleri, Cilt: I, Osmanlı imparatorluğu Andlaşmaları, Ankara 1953. s. 395.
(2) Marcel Lâart. a. o. e., s. 31; Nihat Erim, a. g. e., s. 423.
(3) Van ve Bitlis'te Rus Başkonsolosluğu yapmış olan General Mayewski: "1895 ve 1896 yıllarında Ermeni Komiteleri tarafından ekilen fesat tohumu, bu havali halkı arasında öyle bir adem-i itimat hissi yarattı ki, hiçbir ıslahat buralarda payidar olamazdı." demektedir. Bkn. Sadi Koçaş, Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri, Ankara 1967, s. 77; Krş., General Mayevvski, Van, Bitlis Vilâyetleri Askerî istatistiği, İstanbul 1330, s. 123 ve Général Mayéwski, Les Massacres d'Arménie, 1916, s. 11.
Halil Kemal Türközü
Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle
Ermeni Mezâlimi
TKAE
Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü
Osmanlı ve Sovyet Belgeleriyle
Ermeni Mezâlimi
Halil Kemal Türközü
Yayınlayan: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü
17. Sokak No. 38, Bahçelievler - ANKARA, Tel.: 13 41 35
Dizilip Basıldığı Yer: Ayyıldız Matbaası A. Ş., Tandoğan - Ankara
1982
