Keldanîler ve Nasturîler
Kadir Albayrak
Vadi
Dinlerde mezheplerin teşekkül edişinin en önemli sebebinin, çoğu kez, geçerli dinsel metinlerin masum motivasyonlarla farklı yorumlanması olduğu düşünülür. Oysa mezhepler ve dinler tarihi alanındaki bulgular bize mezheplerin oluşumu konusunda bir metnin muhtemel belirsizliklerinden ziyade farklı etkenlerin daha çok kayda değer olduğunu göstermiştir. En önemlisi mezheplerin siyasal ve etnosentrik motivasyonlarla oluşmasıdır.
Keldanîler ve Nasturîler, Hristiyanlık tarihi içinde oldukça marjinal sayılabilecek, fakat ülkemiz Güneydoğusu'nda oldukça zengin bir kültürel birikimin ipuçlarını veren iki mezhebin tarihsel ve dinsel-kültürel analizini konu ediniyor. Tam bir kültürel ve dinsel hazine olan Güneydoğu'daki dinler ve etnik gruplar mozaiği içerisinde Hristiyanlığın bu iki mezhebinin analizi, bir yandan Türkiye'nin Güneydoğu'su hakkında incelenmeyi bekleyen çok zengin bir etnolojik materyale kapı açmakta, bir yandan kendi tezleri doğrultusunda hakikat ve ortodoksi iddialarının tarihsel olarak siyasî ve etnosentrik güdülere nasıl tâbî olarak şekillendiğini gösteriyor. Burada Keldanîler ve Hristiyanlık, Batı Hristiyanlığının karakteristik özelliklerine karşılık Doğu Hristiyanlığına ait olmanın ne tür özellikler gerektirmiş olduğunu göstermesi bakımından da çok ilgi çekici görünüyor.
Keldanîler ve Nasturîler, Hristiyanlığın Doğu ve Batı'da ayrı ayrı çehrelerle ortaya çıktığını iddia ediyor. Yazar karşılaştırmalı incelemeleri sonucu, Hristiyanlığın, Batı'ya doğru gittikçe eski kültürlerden daha fazla etkilenerek Teslis'e yaklaştığını; Doğu'ya doğru gittikçe de nisbeten aslını daha fazla koruduğunu ortaya koymaktadır.
Kadir Albayrak, 1966 Kayseri - Pınarbaşı doğumlu. Erciyes Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nden 1987 de mezun oldu, öğretmenlik yapmış ve 1992'den 1996 yılına kadar Harran Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde Öğretim Görevlisi olarak çalışmıştır. Erciyes Üniversitesi'nde Yüksek Lisansını ve Doktorasını tamamlamıştır. Hâlen Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde Dinler Tarihi Anabilim Dalında Yrd. Doç. Dr. olarak çalışmaktadır.
İçindekiler
Önsöz / 7
Giriş / 11
Araştırmanın Yöntemi / 15
Kaynaklar / 17
A- Keldanî Tabiri / 21
B- Keldanîler'in Kökeni Ve Diğer Mezopotamya Kavimleri He ilişkileri / 32
Birinci Bölüm
Hıristiyanlık'tan Önce Keldanîler'in Genel Durumu
A-Eski Ahitte Keldanîler / 45
B- Keldanîler’de Din / 50
C- Keldanîler’de Büyü ve Sihir / 55
D-Keldanîler’in Bazı Bilimlere Katkıları / 59
İkinci Bölüm
Hıristiyanlığın Yayılışı ve Keldanî Nasturîler
A-Nasturî Keldanîler / 67
1- Mezopotamya'da Hıristiyanlığın Yayılışı / 67
2- Nastur ve Nasturîlik / 72
3- Nasturîleri Katolikler'den Ayıran Özellikler / 79
B- Nasturîler'de Kilise Teşkilatı / 82
1- Patrik / 83
2- Patriğin Yetkileri / 85
3- Piskopos ve Metropolitler / 86
4- Piskoposluk Bölgeleri / 87
5- Papaz Sınıfı / 88
6- Cemaat / 89
Üçüncü Bölüm
Keldanî Ayin Usulü ve Keldanîler'in Roma ile Birleşmeleri
A- Keldanî Ayin Usulü / 93
B- Roma Île Birleşme ve Keldanî Kilisesinin Teşekkülü / 101
1- ilk Birleşmeden Sonraki İhtilaflı Üç Asır / 109
2- XIX. ve XX. Yüzyıllar'daki Gelişmeler / 113
C- Keldanîler'in Günümüzde Yaşadıkları Yerler ve Sayıları / 116
a- Osmanlı Devleti.ve Türkiye Cumhuriyeti'nde / 116
b- Osmanlı Belgeleri'nde Keldanîler / 137
c- Ortadoğu Ülkelerinde Keldanîler / 140
d- Avrupa ve A.B.D.'nde / 149
Dördüncü Bölüm
Keldanîler'in Bazı Ayln Ve Gelenekleri
A- Ayin Kitapları / 153
B- Ayin ve Törenler Esnasında Giyilen Elbiseler / 157
C- Keldanî Kilisesi'nin Yedi Ayini
Ve Bazılarının Açıklamaları / 163
D- Keldanîler'de Oruç Ve Perhiz / 174
1- Oruç Zamanı Halkın Uyduğu Gelenekler / 177
2- Diğer Bazı Geleneksel Adetler / 178
3- Adaklar / 179
4- Paskalya Yortusu ve Yeniden Dirilme Ayini / 180
E-Festivaller Ve Hac Ziyaretleri / 182
F- Günlük Dinî Törenler / 184
a- Akşam Duası / 185
b-Pazar Sabahı Duası / 186
c- Pazar Günü II. Sabah Duası / 188
G-Mezamir Kitabı / 189
H-Kutsal Kadehler / 189
I- Kilise Takvimi / 189
İ- Keldanîce / 191
J- Keldanî Kiliselerinin Yapı Özellikleri / 199
a- İstanbul'daki Keldanî Kilisesi / 200
b- Diyarbakır'daki Keldanî Kilisesi / 202
c- Mardin'deki Keldanî Kilisesi / 203
d- Genel Olarak Keldanî Kiliseleri / 204
K- Kilise Çanları ve Haç / 207
L- Evlilik ve Düğün Törenleri / 210
M- Cenaze Törenleri / 214
Beşinci Bölüm
Keldanîler Din Adamları Sınıfı ve Eğitimi
A- Din Adamları Hiyerarşisi / 217
1- Patrik / 218
2- Piskopos ve Metropolitler / 220
3- Papaz ve Diyakonlar / 221
B- Piskoposluk Bölgeleri ve Üyelikler / 222
C- Bağımsız Papaz Sınıfının Yetiştirilmesi / 223
D- Düzenli Din Adamları Sınıfı / 225
E- Seküler Papazlar Sınıfının Eğitimi / 226
Sonuç ve Değerlendirme / 228
Kaynakça / 232
ÖNSÖZ
Yeryüzünde en çok mensubu bulunan ve İlâhî dinlerin İkincisi olan Hıristiyanlığın tarihî gelişimi içerisinde Doğu'da ve Batı'da bir çok mezhebi ortaya çıkmıştır. Hz. İsa, bu dini Doğu'da tebliğ etmeye başlamış, ancak sağlığında kendisine çok az sayıda insan inanmıştır. O'nun ölümünden sonra Hıristiyanlık gerek Doğu'da gerekse Batı'da gelişme imkânı bulurken farklı kültürel ve dinî çevrelerle temas sonucu deği-şik yorumlara da tâbi tutulmuştur.
Hz. Isa'nın daha sağlığında, Urfa Kralı Abgar'la mektuplaştığı ve Kral'a havarilerinden bazılarını gönderdiği rivayet edilmektedir. Mezopotamya bölgesinde ilk Hıristiyanlaşmanın Havari Petrus, arkadaşı Thomas, O'nun kardeşi Aday ve onların şakirtleri Agay ve Mara aracılığıyla miladî 38 yılında gerçekleştirildiği ifade edilmektedir. Bilindiği gibi Petrus ile Thomas, Hz. İsa’nın Havarîleri'nden idi. Bölgede ilk önce Hıristiyanlığı kabul eden ve Antakya'yı kendilerine merkez edinen bu insanlar "Süryanîler" ismini aldılar. Bu terim artık, eskiden Asurî, Aramı ve Keldanî ırkına mensup olan insanları ifade eden dinî bir terim olarak ortaya çıkmaya başlamıştır.
Kudüs'ten sonra Hıristiyanlık Antakya, Urfa, Mardin, Nusaybin ve diğer Doğu bölgelerine doğru genişlerken, Batı'da Roma İmparatorluğu, yeni dini benimseyenlere amansız bir baskı uyguluyordu. Bunun sonucunda Pavlus ve Petrus Roma'da öldürüldü. Ancak 313'de İmparator Konstantin'in Hıristiyanlığa karşı müsamahası ve 380’de İmparator Büyük Teodosyüs'ün Hıristiyanlığı resmî din olarak kabul etmesiyle mensuplan rahat bir nefes almaya başladı. 476 da Roma nın siyasî yönden çökmesi sonucunda Papa bütün Bata dünyasının reisi oldu.
Bu gelişmelerle birlikte bir takım dinî ve siyasî mücadele-lerde ortaya Çıkmaya başlamıştı. Bizans ve Sâsânî İmparatorluğu'ndaki Hıristiyanlar birbirleriyle siyasî çekişmeye girişti. Bunun tabiî sonucu olarak Kristolojik ve Mariyolojik tartışmalar görülmeye başladı. İlk önce Aryüs, daha sonrada Nastur Batı Kilisesi'nce aforoz edildi. Ancak bunların taraftarları özellikle Doğu'da çoğalmaya devam etti. Nasturîlik hareketi'hızla yayıldı ve kısa zamanda Türkistan, Hindistan ve Çin’e ulaştı. Nastur'a göre İsa hem insan hem de tanrı olmak üzere iki tabiata sahipti. Meryem'in Tanrı Anası değil, İnsan Anası olduğunu, dolayısıyla İsa’nın insan olarak doğduktan sonra tanrı tabiatını kazandığını, yani Hıristiyan Kilise Tarihi'nde Diofizitçilik (Çift Tabiatçılık) adı verilen düşünceyi savunuyordu.
Bu görüşün taraftarlarına Nasturîler denilmekte iken, bunlardan bir grubun, Patrik seçimlerindeki usule itirazları sonucu 1552'de Roma Katolik Kilisesi,’ne bağlanmalarıyla Doğu'da, Batı ile aynı paralelde bir mezhep ortaya çıktı. Bunlara Roma tarafından Keldanîler adı verilmesine rağmen inanç, ayin, gelenek ve yaşayışlarında herhangi bir değişme olmadı. Bunlar resmiyette Katolik, ancak inanışta Nasturî idi.
Keldanî Kilisesi'ne mensup olan bu insanlar, merkez Irak olmak üzere, Türkiye, İran, Suriye, Ürdün, Lübnan ve son zamanlarda da Batı ülkelerinde yaşamaktadırlar. Ancak ülkemizde Keldanîler ve Keldanî Kilisesi ile ilgili olarak hemen hemen hiç bir ciddî çalışma yapılmamıştır. İnançları, gelenekleri, ayinleri, yaşadıkları yerler ve nüfusları konusunda çok az şey bilinmektedir. Böyle kıyıda köşede kalmış bir konunun ilk defa ele alınıyor olmasından kaynaklanan bazı eksikliklerin normal karşılanacağını umuyoruz.
Elden geldiğince ve imkânlar dahilinde ana kaynaklardan yararlanarak meydana getirmeye gayret ettiğimiz bu çalışmanın, bundan sonra yapılacak olan çalışmalara bir basamak teşkil etmesini temenni ederken, zamanla sınırlı olan Doktora Tezi çalışmasından sonra da Keldanî Kilisesi ile ilgili araştırmalara devam etmeyi düşündüğümüzü ifade etmek istiyoruz.
Bu tez çalışması süresince, bana her türlü yardımlarını esirgemeyen değerli hocalarıma, HR. Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'ndeki bütün arkadaşlarıma, İstanbul, Diyarbakır ve Mardin’deki Keldanî cemaati ve başkanlarına, İsveç'ten değişik kaynaklar gönderen Nsibin Dergisi sahibi Jan Bet-Şavvoce ye ve Türk Keldanî Katolikleri Ruhanîsi -Patrik Vekili Süleyman Öz'e teşekkürlerimi sunarım. Konunun seçimi, araştırılması ve yazımı esnasındaki yardımlarıyla hiç bir fedakârlıktan kaçın mayan ve bana çalışmalarım boyunca cesaret veren değerli ho cam Sayın Prof. Dr. Harun Güngör Bey'e özellikle teşekkürlerimi arz etmeyi bir borç olarak kabul ediyorum.
1997, Kayseri
Kadir Albayrak
Giriş
Toplumsal hayatın önemli bir unsuru olarak din, ilk insandan günümüze kadar bütün insanların ilgi odağı olmuş ve olmaya da devam etmektedir. Bu ilgi insan fertlerine göre değişip farklı farklı algılandığı gibi, topluluklara ve milletlere göre de aynı durum geçerlidir. Bazı yazarlara göre, herhangi iki insan bile, hiç bir zaman tam olarak aynı duyguları paylaşmakta anlaşamamıştır.1 Bundan dolayı, geçmişten günümüze birçok dinler, her dine bağlı olarak da sayısız mezhepler ortaya çıkmıştır.
Dinler Tarihi, tarih sahnesinde görülmüş, yaşamakta olan ve mensubu kalmamış bütün dinleri konu olarak ele alır. Hak-bâtıl ayrımı gözetmeksizin, hem İlâhî dinleri, hem de diğerlerini inceler. Tek tek dinlerin prensiplerini, onların çıkış ve gelişmelerini konu edinir.2 Dinler Tarihi, dinlerin genişlemesine ...
1. David Hume, Din Üstüne, çev. Mete Tunçay, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1979,6
2. Günay Tümer- Abdurrahman Küçük, Dinler Tarihi, Ocak Yayınlan, 2. Baskı, Ankara, 1993,10
Kadir Albayrak
Keldanîler ve Nasturîler
Vadi
Vadi Yayınları
Keldanîler ve Nasturîler
Dr. Kadir Albayrak
Vadi Yayınlan: 85
Toplum Dizisi: 15
Dr. Kadir Albayrak
Keldanîler ve Nasturîler
Yayıma Hazırlayan
Ercan Hamzaoğlu
© Vadi Yayınlan, 1997
1. Basım: Ekim 1997
Kapak Tasarımı
Fidancı Grafik
417 9851
Dizgi, Sayfa düzeni:
ESAM
Montaj, Baskı ve Cilt
Zirve Ofset
229 66 84
ISBN
975.7726.80.X
91.06Y.215.85
Vadi Yayınları
Meşrutiyet Cad. Bayındır II, 60/5 Kızılay / Ankara
Tel: 312.435 64 89 Fax: 425 63 45
Çizgi Kitabevi, Zafer Meydanı Kitapçılar Çarşısı / Konya
Tel & Fax: 332.353 10 22
